در فضای سردرگمی و بلاتکلیفی جهانی نسبت به ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ در آمریکا، مصاحبه‌های اخیر ما با تعدادی از مردم در تهران حاکی از آن است که عموم مردم ایران از هر قشری، نگران رئیس جمهور آتی ایالات متحده نیستند، و بسیاری از ایشان نیز واقعا از نزدیک‌شدن روز تحلیف و ریاست‌جمهوری ترامپ خوشحالند. و با وجود جوی که انتخاب ترامپ ایجاد کرده، فضای خیابان‌های تهران اما آرام و خسته از جهان است و البته کمی هم خوش‌بین.

شیرین که آرایش‌گر است به خبرنگار مستقل مقیم تهران گفته «من از پیروزی ترامپ خیلی خوش‌حال شدم. آدمی با موفقیت مالی او، آن‌هم در قلب بزرگ‌ترین اقتصاد جهان، بی‌شک نقش بسیار اثرگذاری در اقتصاد جهانی دارد، و ما هم می‌توانیم از آن نفع ببریم».

به طور کلی، مردم عادی ایران، در مصاحبه‌های خود با این خبرنگار در تهران نشان می دهند که هم به سرمایه‌داری اعتماد دارند و هم به سیستم ارزیابی و توازن آمریکایی برای جلوگیری از اتخاذ تصمیمات احتمالا دمدمی یا غیرعقلانی ترامپ در آینده. آن‌ها عموما مؤید نظام سیاسی ایالات متحده هستند و برخی هم در نقد نظام سیاسی حاکم در ایران کاملا صریح هستند.

گرچه عدم نگرانی مردم ایران بابت همنشینی ترامپ با عناصر راست افراطی و نگرش مسأله‌دار ترامپ به زنان را می‌شد درک کرد، اما جالب این بود که بسیاری از ایرانیانی که با آن‌ها مصاحبه شد (و قطعا نه همه‌ی آن‌ها) احساس می‌کردند که در بدترین حالت ترامپ کاری به کار کشورشان نخواهد داشت، و حتی می‌تواند به‌رغم بی‌تجربگی‌اش فایده‌رسان هم باشد.

ایرانیانی که با آن‌ها گفتگو شد، از اقشار مختلف و زمینه‌های اجتماعی-اقتصادی متفاوتی بودند. خبرنگار در تهران با نویسندگان و هنرمندان و کارمندان دولت و دانشجویان و سربازان و کارگران ماهر و غیرماهر در صنعت خدمات (نظیر رانندگان تاکسی و کارکنان رستوران) گفتگو کرد. نوع کار یا وضعیت اقتصادی آن‌ها گویی تاثیری بر عقیده‌ی آن‌ها نداشت و پاسخ‌ها اغلب غیرمنتظره بودند.

یک دانشجوی رشته‌ی فن‌آوری اطلاعات، ترامپ را به این خاطر تحسین می‌کرد که اهمیت اصلی را به منافع آمریکا می‌دهد، و پیش‌بینی کرد که ترامپ «حاضر خواهد بود از [ایرانیان] مخالف خود حمایت بیش‌تر به عمل آورد تا برخلاف چیزی که این‌جا [در ایران] شاهدیم، منافع کشور خودش را تأمین کند». وی گفت مطمئن است هر اتفاقی که بیافتد، ترامپ نمی‌تواند جایگاه سلطانی به خود بگیرد.

وی گفت: «گروه‌های ضد-جنگ مدام ترامپ را زیر نظر خواهند گرفت. به‌طور کلی، سیاست دولت‌های حاکم در آمریکا بسیار متفاوت است، و رئیس‌جمهور به‌تنهایی تصمیم نمی‌گیرد و همه‌ی قدرت را در دست خود ندارد».

«گروه‌های ضد-جنگ مدام ترامپ را زیر نظر خواهند گرفت.»

این اعتقاد به دمکراسی آمریکایی و توانایی این نظام برای نظارت بر حتی رئیس‌جمهور خود را در مصاحبه‌های ما به‌کرات می‌شد شنید. ایرانیان با حکومت استبدادی آشنایی زیادی دارند، و در ایالات متحده خطر روی کار آمدن چنین حکومتی را نمی‌بینند.

دونالد ترامپ و همسرش ملانیا در پالم بیچ، فلوریدا، 31 دسامبر 2016 (عکس: دان امرت، خبرگزاری فرانسه)

دونالد ترامپ و همسرش ملانیا در پالم بیچ، فلوریدا، 31 دسامبر 2016 (عکس: دان امرت، خبرگزاری فرانسه)

درباره‌ی توافق هسته‌ای

توافق هسته‌ای با رژیم ایران یا همان برجام، به‌ناگزیر موضوع اصلی مصاحبه‌ها با مردم تهران بود. از آن‌جا که ترامپ سعی دارد تا برنامه‌ی سیاست خارجی منسجمی داشته باشد، برنامه‌ی هسته‌ای ایران قطعا یکی از محوری‌ترین موضوعات خواهد بود.

اگر ترامپ به وعده‌ی انتخاباتی خود عمل کند و برجام را برچیند، پیامدهای این کار هم در زمینه‌ی روابط بین‌الملل و هم در مسائل داخلی ایران، بسیار گسترده خواهد بود. اما ترامپ هم‌چنین گفته است که وی این توافق را به جای برچیدن، با سخت‌گیری بیش‌تری اجرا خواهد کرد، و باب کورکر، رئیس کمیته‌ی روابط خارجی و سناتور ارشد جمهوری‌خواه، هفته‌ی گذشته گفت که انتظار دارد ترامپ برجام را نگه دارد چون پاره‌کردن آن منجر به بحران خواهد شد.

طبق برجام، تحریم‌های اقتصادی و دیپلماتیک ایران در ازای نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بر تأسیسات هسته‌ای ایران و تعهد این کشور بر استفاده‌ی صلح‌آمیز از این برنامه، برداشته شد و به این کشور اجازه داده شد تا به‌طور محدود غنی‌سازی هسته‌ای داشته باشد. این توافق سرانجام در نتیجه‌ی بیش از ۱۲ سال مذاکره در ژوئیه‌ی ۲۰۱۵ به اجرا درآمد.

نمایندگان 1+5 در امضای برجام، لوزان، سوئیس، دوم آوریل 2015 (عکس: فابریک کوفرینی، خبرگزاری فرانسه)

نمایندگان 1+5 در امضای برجام، لوزان، سوئیس، دوم آوریل 2015 (عکس: فابریک کوفرینی، خبرگزاری فرانسه)

سرلشگر محمدحسین باقری، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران، نسبت به دورنمای عقبگرد دولت ترامپ از توافق هسته‌ای ابراز بی‌اعتنایی کرده و گفته «تهدیدکردن ایران در خلیج فارس شبیه یک شوخی است».

اما حسن روحانی، رئیس‌جمهور ایران، محتاط‌تر بوده و در سخنرانی ماه گذشته‌ی خود در دانشگاه تهران گفته که ایران از به قدرت رسیدن ترامپ «نه سوگواری می‌کند و نه جشن می‌گیرد» اما به دولت ترامپ اجازه نمی‌دهد تا برجام را لغو کند. روحانی در همان سخنرانی ایالات متحده را به نقض توافق هسته‌ای متهم کرد و گفت که اگر باراک اوباما، رئیس‌جمهور ایالات متحده، تمدید قانون تحریم‌های ایران را امضا کند، رژیم ایران «واکنش» نشان خواهد داد. این قانون، که تحریم‌ها را برای ۱۰ سال دیگر تمدید می‌کند، با اکثریت آرا در کنگره تصویب شد و گرچه اوباما از امضای آن امتناع کرد اما در ۱۶ دسامبر تبدیل به قانون شد.

ولی از سویی دیگر، شهروندان ایران نیازی نمی‌بینند که موضع رسمی دولت را طوطی‌وار تکرار کنند، آنها وحشت‌زده هم نیستند، و در جریان گفتگوها، چند تن از پاسخ‌دهندگان به این باور داشتند که ترامپ در تصمیم‌گیری‌های خود، هم در این موضوع و هم در موضوعات دیگر، روی منفعت آمریکا تمرکز خواهد کرد.

«در واقع، موضوع این نیست که او قدرت دارد یا نه. او یک مرد تحصیل‌کرده است و طرفدار بازی‌های اقتصادی، و خیلی خوب می‌داند برای پول درآوردن نباید سیاست را دخیل کرد».

سعید، یک مقام مذهبی در تهران گفته: «ترامپ مرتکب چنین اشتباه بزرگی [لغو برجام] نخواهد شد». وی افزود: «در واقع، موضوع این نیست که او قدرت دارد یا نه. او یک مرد تحصیل‌کرده است و طرفدار بازی‌های اقتصادی، و خیلی خوب می‌داند برای پول درآوردن نباید سیاست را دخیل کرد».

شادی در خیابان های شمال تهران پس از امضای برجام (14 ژوئیه 2015) (عکس: عطا کناره، خبرگزاری فرانسه)

شادی در خیابان های شمال تهران پس از امضای برجام (14 ژوئیه 2015) (عکس: عطا کناره، خبرگزاری فرانسه)

سعید باور دارد ترامپ ثابت خواهد کرد که برای ایران «خیلی بهتر» از هیلاری کلینتون خواهد بود، و او تنها کسی هم نیست که چنین نظری دارد. به نظر می‌رسد که بسیاری از ایرانیان، مانند بسیاری از حامیان آمریکایی ترامپ، (البته نه ضرورتا به دلایل مشابه) باور دارند که بی‌تجربگی رئیس‌جمهور منتخب یک امتیاز است و نه اشکال.

«ترامپ ثابت خواهد کرد که برای ایران «خیلی بهتر» از هیلاری کلینتون خواهد بود.»

پارسا، دانشجو، گفت انتخاب ترامپ می‌تواند «فرصت بزرگی برای ایران» باشد. او ترامپ را تاجری دانست که «چیزی درباره‌ی سیاست نمی‌داند».

پارسا توضیح داد: «بنابراین، کسی مثل کلینتون که یک سیاستمدار حرفه‌ای است، در تعیین سرنوشت برجام و مذاکره‌ی مجدد آن، به‌مراتب قوی‌تر عمل می‌کرد».

اکثر ایرانیانی که با آن‌ها گفتگو شد، معتقد بودند که امنیت آمریکا مانع از آن خواهد شد که ترامپ تصمیمات شتاب‌زده‌ای بگیرد. اکثر آن‌ها مطمئن بودند که کنگره و مشاورین نزدیک ترامپ مانع از بروز چنین فاجعه‌ای خواهند شد.

مسعود، کارگردان سینما، تأکید داشت که رئیس‌جمهور مقامی فراتر از یک دست‌نشانده دارد و نمی‌تواند هر کاری که دوست داشت انجام دهد. مسعود گفت: «روسای جمهور کشورهای پیشرفته، مشاورین آگاه و تحصیل‌کرده‌ای دارند که برنامه‌ی عمل درست را به آن‌ها نشان می‌دهند. آن‌ها در موضوعات مختلف سیاست کلان را تنظیم می‌کنند. آمریکا، برخلاف ایران، مدیران کوتوله‌ای تربیت نمی‌کند که در زمینه‌ی مسائل مهم تسلیم نگاه محدود مشاوران بی‌سواد شوند. برای همین ما می‌دانیم که واکنش‌های ترامپ علیه دیگر کشورها بر اساس سیاست‌های کلان کشورش خواهند بود».

پاسخ‌دهندگان مطمئن بودند ترامپ در داخل ایالات متحده هر چه قدر هم قدرت داشته باشد، باز هم نمی‌تواند صرفا بر اساس اراده‌ی یک کشور، خواه ابرقدرت باشد یا نه، برجام را لغو کند.

تهران، 10 ماه مه 2016 (عکس: وحید سالمی، اسوشیتد پرس)

تهران، 10 ماه مه 2016 (عکس: وحید سالمی، اسوشیتد پرس)

داریوش، بازیگر و هنرمند، به حمایت اروپا از برجام اشاره کرد و تردید داشت که دیگر کشورهای گروه ۵+۱ موافق لغو برجام باشند. وی گفت: «البته رویکرد اوباما تعاونی‌تر بود. اما تا وقتی ترامپ وارد کاخ سفید نشده، نمی‌توان ادعا کرد که او علیه این توافق بین‌المللی است.»

شیرین نیز تا اندازه‌ای خوش‌بین است. وی گفت: «ثبات برجام به سیاست‌های خارجی ما بستگی دارد، و این تقصیر ما بود که به جایی رسیدیم که برجام را به ما تحمیل کردند».

«اما ترامپ این توافق را پاره نخواهد کرد، مگر این‌که ما چاره‌ی دیگری برای او نگذاریم.»

(مصاحبه‌های این مقاله توسط یک خبرنگار مستقل مقیم تهران انجام شده و نگارش این مقاله را یاکوف شوارتز و حمیدرضا ظریفی‌نیا، کارکنان تایمز اسرائیل، بر عهده داشته‌اند.)

متن انگلیسی این گزارش در لینک زیر قابل بازدید است:
http://www.timesofisrael.com/talking-trump-in-tehran-theyre-certainly-not-panicking/